დათა თავაძე

ავტორი • 23/09/2016 • თეატრი, სტუმარიკომენტარი (0)165


გლოვაზე როგორ უნდა ილაპარაკო?

პიესატროელი ქალები,” რომელსაც თამამად შეიძლება ეწოდოს ექსპერიმენტული, სამეფო უბნის თეატრში გასულ წელს დაიდგა. მას შემდეგ სპექტაკლი თეატრის სცენაზე არაერთხელ ითამაშეს, თუმცა მაყურებლის ყურადღება, პრემიერიდან თითქმის ერთი წლის შემდეგაც, არ განელებულა. ფოტოესეტროელი ქალებისრეჟისორს დათა თავაძეს ესაუბრა.

დათა თავაძე

რეჟისორი

„ცოტა ხნის წინ, ქალთა ფონდმა “ტასომ” ზეპირი ისტორიების ორი ტომი გამოსცა – ინტერვიუები ქართველ ქალებთან. პირველი ნაწილი, თითქმის, მთელ მე-20 საუკუნეს მოიცავს, ხოლო მეორე ნაწილი, 90-იანი წლების ქალების ინტერვიუებს სხვადასხვა რეგიონიდან. ინტერვიუების გაცნობისას აღმოვაჩინეთ, რომ ყველა ამ ისტორიაში ფიგურირებს ერთი დიდი ომი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვა, არ არსებობს ქართველი, რომელმაც არ იცის, რა არის ომი.

ეს ისტორიები არ იყო ადაპტირებული – როგორც ხშირად კეთდება საკითხავად. ეს იყო პირდაპირ გადმოტანილი საუბარი, ჟარგონული ენით, სტილისტური შეცდომებით –  ცოცხალი ტექსტი – როგორც ვლაპარაკობთ ხოლმე, შეცდომებით, უწყვეტი გრძელი წინადადებებით.

პსპექტაკლის დროს, ძირითადად ისეთი ენით ვსაუბრობთ, რომელიც, სადღაც, ლიტერატურულსა და სალაპარაკო ქართულს შორის არის. ეს, თავის მხრივ, რთულს ხდის დაამყარო გულწრფელი დიალოგი. ამ ისტორიებმა კი, დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. იქ იყენებენ ისეთ სიტყვებს, რომელიც თითქმის ახალი იყო ჩემთვის, უჩვეულო და კონკრეტული რეგიონისთვის დამახასიათებელი. გადავწყვიტეთ, ეს ცოცხალი ტექსტი სპექტაკლში გამოგვეყენებინა და შეგვეკრა სათაურით, რომელიც ევრიპიდეს ლეგენდარული, ანტიკური,, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მე-4 საუკუნეში დაწერილი პიესის სათაურია – “ტროელი ქალები”.

“ტროელი ქალები” ტროას ომის შემდგომ პერიოდზე მოგვითხრობს, როდესაც ტროას სამეფო ოჯახის ქალები ბერძნების ტყვეობაში არიან. ეს არის ერთგვარი მონოლოგი, გაბმული გლოვა. ხუთი ქალის, ასე ვთქვათ, ჩივილი, მოთქმა წარსულ დროზე,  მიმდინარეობს იმის  ფონზე, რომ  ეს ქალები რიგ-რიგობით გაყავთ სივრციდან, სადაც დაპატიმრებული არიან და ბოლოს, მთავარი პერსონაჟი, დედოფალი ჰეკუბა, რჩება მარტო.“

„ხუთი ქალი არის ხუთი ისტორია, რომელიც არ ასცდება ქალს, რომელიც ომშია ჩართული. აქ არის როგორც შვილის, ძმების, ქმრის დაკარგვის სიუჟეტი, ასევე გაუპატიურების, ძალადობის ეპიზოდები. ევრიპიდე მოიცავს ყველა ამ პუნქტს. როდესაც ჩვენ ვეძებდით ამ ისტორიებს უკვე ჩვენით, დამოუკიდებლად, (“ტასოს” ასე ვთქვათ, თავი დავანებეთ და თვითონ დავიწყეთ ტექსტების მოძიება), სწორედ ამ პუნქტების ვხელმძღვანელობდით. ჩვენ გვინდოდა ყოფილიყო ხუთი ისეთი ისტორია, რომელიც, სამწუხაროდ, ხშირად არ ასცდება ქალს, ომის დროს და ამ მხრივ, მივყვებით ევრიპიდეს კონსტრუქციას.

ჩვენ ვხვდებოდით, რომ ეს უნდა ყოფილიყო სპექტაკლი გლოვაზე, მაგრამ ჩემთვის მთავარი კითხვა იყო ის, თუ როგორ უნდა ილაპარაკო გლოვაზე. აქედან გამომდინარე სპექტაკლში კვანძი იკვრება კითხვით – “გლოვაზე როგორ უნდა ილაპარაკო?” შემდეგი ნაწილი, თითქოს არის მცდელობები, რომ ამ კითხვას რაიმე ფორმებით გავცეთ პასუხი, ვარიანტები მოვნახოთ, თუ როგორ ხდება, როგორ შეიძლება ამაზე ლაპარაკი.

ის, რაც მეც და დათომაც (დათო გაბუნია – დრამატურგი) ვაკეთეთ, იყო საკმაოდ უჩვეულო სამუშაო პროცესი, რადგან პირველად მოგვიწია, როცა, რეალურად, არსებული ტექსტის კოლაჟს ვაკეთებდით და უბრალოდ, ვალაგებდით ფურცელზე. ეს არ არის დაწერილი ტექსტი, არაფერი იქ არ არის შეთხზული, გარდა რამდენიმე პატარა წინადადებისა, რომლებიც ერთი ისტორიიდან მეორეზე გადასასვლელი ხიდის როლს ასრულებს. დანარჩენ შემთხვევაში, ესენი იყო ან ჩვენი ისტორიები – ჩემი, მსახიობების, დათოს პირადი ისტორიები დაკავშირებული ომთან – ან ისტორიები, რომლებიც წეროვანის ბანაკში მოვისმინეთ. ან ნაცნობებისგან, რომლებმაც ასეთი რამ გამოიარეს, აფხაზეთში.

მე ამოვიღე ტექსტიდან ნებისმიერი ხსენება გეოგრაფიული ადგილისა, იქ ვერ გაიგონებთ რუსს ან რუსეთს, ან აფხაზს, ან ქართველს, ან ოსს. იქ არსებობს  ერთადერთი – ტროა, და ევრიპიდეს სცენარში – გალანძღული ბერძნები. ეს ჩვენი არჩევანი არ იყო, სამწუხაროდ, ასეთ კონტექსტში მოხვდნენ ბერძნები.“

პსპექტაკლის დროს, ძირითადად ისეთი ენით ვსაუბრობთ, რომელიც, სადღაც, ლიტერატურულსა და სალაპარაკო ქართულს შორის არის. ეს, თავის მხრივ, რთულს ხდის დაამყარო გულწრფელი დიალოგი. ამ ისტორიებმა კი, დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. იქ იყენებენ ისეთ სიტყვებს, რომელიც თითქმის ახალი იყო ჩემთვის, უჩვეულო და კონკრეტული რეგიონისთვის დამახასიათებელი. გადავწყვიტეთ, ეს ცოცხალი ტექსტი სპექტაკლში გამოგვეყენებინა და შეგვეკრა სათაურით, რომელიც ევრიპიდეს ლეგენდარული, ანტიკური,, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მე-4 საუკუნეში დაწერილი პიესის სათაურია – “ტროელი ქალები”.

“ტროელი ქალები” ტროას ომის შემდგომ პერიოდზე მოგვითხრობს, როდესაც ტროას სამეფო ოჯახის ქალები ბერძნების ტყვეობაში არიან. ეს არის ერთგვარი მონოლოგი, გაბმული გლოვა. ხუთი ქალის, ასე ვთქვათ, ჩივილი, მოთქმა წარსულ დროზე,  მიმდინარეობს იმის  ფონზე, რომ  ეს ქალები რიგ-რიგობით გაყავთ სივრციდან, სადაც დაპატიმრებული არიან და ბოლოს, მთავარი პერსონაჟი, დედოფალი ჰეკუბა, რჩება მარტო.“

„ხუთი ქალი არის ხუთი ისტორია, რომელიც არ ასცდება ქალს, რომელიც ომშია ჩართული. აქ არის როგორც შვილის, ძმების, ქმრის დაკარგვის სიუჟეტი, ასევე გაუპატიურების, ძალადობის ეპიზოდები. ევრიპიდე მოიცავს ყველა ამ პუნქტს. როდესაც ჩვენ ვეძებდით ამ ისტორიებს უკვე ჩვენით, დამოუკიდებლად, (“ტასოს” ასე ვთქვათ, თავი დავანებეთ და თვითონ დავიწყეთ ტექსტების მოძიება), სწორედ ამ პუნქტების ვხელმძღვანელობდით. ჩვენ გვინდოდა ყოფილიყო ხუთი ისეთი ისტორია, რომელიც, სამწუხაროდ, ხშირად არ ასცდება ქალს, ომის დროს და ამ მხრივ, მივყვებით ევრიპიდეს კონსტრუქციას.

ჩვენ ვხვდებოდით, რომ ეს უნდა ყოფილიყო სპექტაკლი გლოვაზე, მაგრამ ჩემთვის მთავარი კითხვა იყო ის, თუ როგორ უნდა ილაპარაკო გლოვაზე. აქედან გამომდინარე სპექტაკლში კვანძი იკვრება კითხვით – “გლოვაზე როგორ უნდა ილაპარაკო?” შემდეგი ნაწილი, თითქოს არის მცდელობები, რომ ამ კითხვას რაიმე ფორმებით გავცეთ პასუხი, ვარიანტები მოვნახოთ, თუ როგორ ხდება, როგორ შეიძლება ამაზე ლაპარაკი.

ის, რაც მეც და დათომაც (დათო გაბუნია – დრამატურგი) ვაკეთეთ, იყო საკმაოდ უჩვეულო სამუშაო პროცესი, რადგან პირველად მოგვიწია, როცა, რეალურად, არსებული ტექსტის კოლაჟს ვაკეთებდით და უბრალოდ, ვალაგებდით ფურცელზე. ეს არ არის დაწერილი ტექსტი, არაფერი იქ არ არის შეთხზული, გარდა რამდენიმე პატარა წინადადებისა, რომლებიც ერთი ისტორიიდან მეორეზე გადასასვლელი ხიდის როლს ასრულებს. დანარჩენ შემთხვევაში, ესენი იყო ან ჩვენი ისტორიები – ჩემი, მსახიობების, დათოს პირადი ისტორიები დაკავშირებული ომთან – ან ისტორიები, რომლებიც წეროვანის ბანაკში მოვისმინეთ. ან ნაცნობებისგან, რომლებმაც ასეთი რამ გამოიარეს, აფხაზეთში.

„მე ამოვიღე ტექსტიდან ნებისმიერი ხსენება გეოგრაფიული ადგილისა, იქ ვერ გაიგონებთ რუსს ან რუსეთს, ან აფხაზს, ან ქართველს, ან ოსს. იქ არსებობს  ერთადერთი – ტროა, და ევრიპიდეს სცენარში – გალანძღული ბერძნები. ეს ჩვენი არჩევანი არ იყო, სამწუხაროდ, ასეთ კონტექსტში მოხვდნენ ბერძნები“

“როდესაც მუშაობა დავიწყეთა, რეალურად, ჩვენ არაფერი გვქონდა, სათაურის გარდა. ვიცოდით, რომ გვინდოდა, “ტროელი ქალები” რქმეოდა.

დავიწყეთ აბსოლუტურად არაფრით, არ ვიცოდით, აქედან რა გამოვიდოდა. უნდა შეგვემუშავებინა მუშაობის გარკვეული სისტემა. ვიცოდით, საბოლოო ჯამში რისი მიღება გვინდოდა ამ ყველაფრისგან, მაგრამ ძალიან რთული იყო იმის მოფიქრება, თუ როგორ მივიღებდით ამ ინფორმაციას, ამ ამბებს.

მოგვიწია რამდენიმე ფსიქოლოგთან კონსულტაციის გავლა, როგორ წარგვემართა ინტერვიუები ისე, რომ ეს ქალები გახსნილიყვნენ ჩვენთან. მე პირადად, მომიწია გარკვეული სისტემის შემუშავება – როგორ მომერგო ეს ტექსტი ფორმისთვის, როგორ აღმოცენებულიყო ეს ტექსტი მსახიობებთან ურთიერთობის დროს. ამისთვის, გარკვეული სავარჯიშოებიც კი შევქმენით ამ პერიოდში, რომელიც გვეხმარებოდა, რომ გარკვეული ასოციაციები, ჩვენი შეგრძნებები გაგვეღიზიანებინა.

რეპეტიციების დროს გვქონდა ერთი დღე, რომელიც სამოქალაქო ომს მივუძღვენით. ჩემი ექსპერიმენტი იყო, რომ გაგვერკვია, რამდენად არსებობს დღევანდელ საზოგადოებაში – უბრალო გამვლელებში – სამოქალაქო ომი, როგორც მოგონება მათ მეხსიერებაში. ერთ ძალიან გრძელ, უწყვეტ სცენას, რომელიც არის სპექტაკლში დღეს, 6 საათის მანძილზე ვაკეთებდით. მუშაობის პარალელურად, გოგონებს მივანიშნებდი, გაქცეულიყვნენ გარეთ სცენიდან და წინასწარ მოფიქრებული კითხვები პირველივე შემხვედრისთვის დაესვათ. როგორც კი ამ კითხვაზე პასუხს მიიღებდნენ, უკან შემოვარდნილიყვნენ და სცენაზე ეთქვათ რაც მათ უპასუხეს. უწყვეტი, 6-საათიანი ახალი ამბები იყო, ჩვენ ვიწერდით ამ ტექსტებს და ძალიან ბევრი, ჩემი აზრით საინტერესო, ძალიან პოეტური ფრაზა აღმოვაჩინეთ და დავტოვეთ სპექტაკლში. ერთ-ერთ სცენაში, რომელშიც ძალიან ნელი მოქმედება მიმდინარეობს, მსახიობები შიგადაშიგ რაღაც ფრაზებს ამბობენ, რომლებიც მთლიანად იმ დღის მონაპოვარია, იქ დაკრეფილი ხილი.

“ტროელი ქალები” იწყება სიმღერით. საოცარი ტექსტი აქვს ამ სიმღერას. ეს არის სიმღერა მთიდან, გლოვის სიმღერა, დატირება, სადაც მომღერალი – მონოლოგის მთქმელი ქალი, წყევლის გაზაფხულს, თითქმის უპირისპირდება და თხოვს გაჩერდეს, არ მოვიდეს, რომ ყვავილებმა შეწყვიტონ გაფურჩქვნა, რომ ბუნებამ შეწყვიტოს გაღვიძება, იმიტომ რომ, ეს ყველაფერი არ უხდება მის მდგომარეობას, რომელშიც ახლაა. მაშინ, როცა მისი შვილი არის მკვდარი, ყველაფერი რატომ უნდა ცოცხლდებოდეს.

ესეც ანტიკური ტრაგედიის იდეაა: დაპირისპირება იმასთან, რასაც ვერ მოერევი. “ტროელ ქალებშიც”, ევრიპიდესთან ტრაგედიის პერსონაჟი ყოველთვის ებრძვის იმას, რისი დამარცხებაც შეუძლებელია და ეს ბრძოლა აბსურდულია. როგორც ოიდიპოსი ვერ მოერევა და დაამარცხებს ბედისწერას, ასეთივე დაპირისპირება არის ხოლმე ქალის ან მამაკაცის იმ ძალასთან, რასაც ჰქვია ომის რეალობა.“

„როცა ადამიანი თავის ძალიან ინტიმურ, საიდუმლო ისტორიას გადმოგცემს  და გაგიზიარებს, მე არამგონია, რომ ეს უნდა ააფრიალო და გამოიყენო საკუთარი წარმატებისთვის. ამიტომ არ მინდოდა, რომ გამოსულიყო რაღაც ისეთი, რასაც ხშირად აკეთებენ მაგალითად, ტელევიზიაში, ისტორიებით ობოლ ბავშვებზე, ქალებზე, ომის მსხვერპლებზე… აქედან გამომდინარე, ჩვენ მთელი სპექტაკლის მანძილზე, ვყვებით ისტორიებს ღიმილით. მსახიობი არასოდეს ამბობს, რომ თვითონ ის არის ის პერსონაჟი. ყოველთვის ხაზს უსვამს, რომ ის არ თამაშობს პერსონაჟს, აღნიშნავს, რომ ჰყვება და გადმოსცემს, რომ ის არის გარკვეულ წილად მედიუმი იმ ქალისა, რომელიც ამ ისტორიას მოყვა. პირველ რიგში, ვამბობთ, რომ ჩვენ არ ვითამაშებთ სხვა ადამიანებს. ჩვენ, უბრალოდ, პირველ პირში ვყვებით მათ ისტორიებს და ამ მხრივ, ჩვენც ვართ მაყურებლის ნაწილი. ამ შემთხვევაში – ჩვენ არ ვართ ისინი, ჩვენ არ გვინახავს რასაც ვყვებით, ჩვენ არ გამოგვიცდია. ჩვენ ვართ ჩვეულებრივი მაყურებლის მხარეს. უბრალოდ მივუთითებთ ამ ქალებისკენ, ამ ისტორიებისკენ და უბრალოდ ვეუბნებით, რომ ის ქალები არსებობენ და ხშირ შემთხვევაში, ის ქალები არიან სწორედ ისინი, ვინც ავიწყდებათ ხოლმე.

თვითონ სპექტაკლი მიმდინარეობს საერთო სინათლეში, განათება არ იცვლება. ფონად სულ ჩიტების ჭიკჭიკია. შესაბამისად, მთლიანი სპექტაკლი ხდება გაზაფხულში-ზაფხულში, ბუნება იღვიძებს და ყვავის. (დეკორაცია მინიმალური – მხოლოდ 5 სკამი და ერთი მაგიდა. ბევრი ყვავილები).

ყველა ეს ქალი ამბობს, რომ არის სულით პაციფისტი. ისინი არიან ადამიანები, რომლებიც, მიუხედავად იმისა, რომ ყველაფერი დაკარგეს, ოდნავი სურვილიც კი არ აქვთ შურისძიების ამ დანაკარგის გამო. ყველა მათგანმა, ყველა ქალმა, ვისთანაც ვილაპარაკეთ, თქვა, რომ იმდენად არ სურს ომის გაგონება, რომ აბსოლუტურად არ აინტერესებს დაკარგულის დაბრუნება. მთავარს, რაც მათ დაკარგეს, როგორც თვითონ ამბობენ, უკვე ვეღარასდროს დაიბრუნებენ. პრინციპში, ამით მთავრდება ეს სპექტაკლი – ერთერთი ქალის ისტორიით, რომელიც ამბობს – “ოქროს კოშკებიც კი რომ დამიბრუნოთ, არანაირად არ მინდა ომის გაგონება”.

1-5

“გლოვაზე როგორ უნდა ილაპარაკო?”

1-4

“შუქი რო არ გვქონდა, სიბნელეში ვიდექით ხოლმე და ფანჯრიდან ვუყურებდით განათებულ ცას. ეს ტყვიები ცაში ტოვებდნენ წითელ ზოლებს და რაღაც საოცარი სანახავი იყო. ამ წითელი ზოლების კვეთა ობობის ქსელივით იყო”

1-3

“ერთი ზამთარი ვიყავით იქ, ცამეტი წლისა გავხდი…ჩვენ ხო არ ვიცოდით აფთიაქი საით არი, ახალწასულებმა უცხო სოფელში…”

1-2

“ერთი კადრი მახსოვს, ლაქა მახსოვს, წითელი ცისფერზე”

1-1

“არ მახსოვს, ქუჩაში მართლა მინახავს დახოცილი ადამიანები, თუ მე თვითონ წარმოვიდგინე…”


ფოტოგრაფი: გურამ მურადოვი
ესაუბრა: ნატა ავალიანი
რედაქტორი: ლაშა ქავთარაძე

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *